Ҡыҙыл ҡалпаҡ

Унда бөгөнгө хәүефһеҙлек ҡағиҙәләренә һәм интернет-хәүефһеҙлеккә баҫым яһалған. Уҡып ҡарағыҙ әле.

Был донъяла матур ғына бер ҡыҙ йәшәгән. Уның бөтә кейемдәре лә ҡыҙыл төҫтә булған, шуға күрә барыһы ла үҙен Ҡыҙыл ҡалпаҡ тип йөрөткән. Бер көндө әсәһе уны өләсәһенә ебәргән:
– Ҡыҙым, өләсәйең ауырып ята. Уға кекс, бал һәм сәй алып бар. Бына телефоныңа уның йортоноң координаталарын ебәрәм, GPS аша ҡарап барырһың.

Ҡыҙыл ҡалпаҡ ҡыуанып киткән. Ул сәғәтенә 10 мең аҙым атларға тейеш, шуға ла урман аша ҡыҫҡа юлдан барырға булған. Юлда уға бер Бүре шылтыратҡан. Элегерәк ул урман йәнлеге булһа, хәҙер – интернеттағы билдәһеҙ бер ҡулланыусы. Бүре Ҡыҙыл ҡалпаҡтың смартфонындағы «күршеләрҙән» (Bluetooth аша) сығып, уға йылы, таныш тауыш менән шылтырата:
– Сәләм, Ҡыҙыл ҡалпаҡ! Һин ҡайҙа бараһың?
– Өләсәйемә барам, ул ауырып ята, – тип яуаплаған ҡыҙ. Бүре йылмайған, тик был йылмайыуҙа бер хәүефле тәҡдим йәшеренгән.
– Ҡайһылай шәп! Миңә урмандағы матур сәскәләрҙе фотоға төшөрөп ебәр әле, ә мин уларҙы «Бәйләнештә»ге бер биткә һалырмын. Һин бик күп лайк йыйырһың!

Ҡыҙыл ҡалпаҡҡа был тәҡдим оҡшаған. Ул төп юлдан ситкә боролған, әле бер сәскәгә, әле икенсеһенә камераһын төбәгән. Шул арала Бүре тиҙ генә өләсәйҙең адресын ҡыҙҙың телефонынан урлаған һәм унан алдараҡ шунда йүгергән. Өләсәй ишекте асыу менән Бүре уның интернетын һүндереп ҡуйған, ә үҙе өләсәйҙең шәхси мәғлүмәттәрен урлаған: уның фотоһын, тауыш яҙмаһын, хатта банк картаһы номерҙарын да алған. Ҡыҙыл ҡалпаҡ аҙаҡ ҡына килеп еткән. Ишектәге ҡыңғырауға баҫҡан.
– Өләсәй, һинме? Видеошылтыратыуға ниңә яуап бирмәйһең? Әммә эстән таныш булмаған тауыш яңғыраған:
– Сәскәләргә күмелеп киткәнһеңдер, күршеңдең робот-саңһурғысы менән дуҫлашҡанһыңдыр. Инеү һүҙен әйт тә ин! – тигән ҡыҙыҡ ҡына яуап ишеткән. Ҡыҙыл ҡалпаҡ ишекте асып үткән, ә эстә өләсәй булып кейенгән Бүре көткән. Ҡыҙ быға ышанмаҫҡа тырышҡан:
– Өләсәй, һинең күҙҙәрең ниңә ҙур?
– Һинең сториздарҙы ҡарап күҙем арыны, ҡыҙым.
– Өләсәй, һинең ҡолаҡтарың ниңә ҙур?
– Интернеттағы фейк-яңылыҡтарҙы тыңлап ҡолағым шундай булды, ҡыҙым.
– Өләсәй, тештәрең ниңә үткер?
– Һинең паролде ҡырып алыр өсөн, ҡыҙым!

Шул саҡта Ҡыҙыл ҡалпаҡ Бүренең тауышын таныған. Ләкин ул ҡурҡып китмәгән, киреһенсә, үҙендә белем барлығын иҫенә төшөргән. Ҡыҙ шунда уҡ 112 номерына шылтыратҡан, әсәһенә видео-шылтыратыу ебәргән, шулай уҡ өләсәһенең өҫтәлдә ятҡан смарт-сәғәтендәге «SOS» төймәһенә баҫҡан.

Бер нисә минуттан өй алдына киберполиция хеҙмәте килеп еткән. Бүре ҡулға алынған. Өләсәй иһә һау-сәләмәт, икенсе бүлмәлә генә булып сыҡҡан.

Был әкиәттең тәрбиәүи әһәмиәте:

1. Таныш булмаған кешеләргә ышанырға ярамай. Интернеттағы «яҡшы» тәҡдимдәр артында яман ниәт йәшеренеүе мөмкин.
2. Геолокацияңды һаҡла. Үҙ адресыңды, урыныңды белмәгән кешеләргә ебәрергә ярамай.

3. Көслө паролдәр ҡуллан. Ике факторлы аутентификация – һинең хәүефһеҙлек ҡалҡаның. 4. Яҡындарың менән бәиләнеште өҙмә. Атай-әсәйеңдең, өләсәйеңдең телефондарын, сәғәттәрен ҡарап тор – теләһә ниндәй хәлдә лә улар менән бәйләнешкә сығырға мөмкинлек булырға тейеш.
5. Ҡурҡыу түгел, белем – көс. Ҡыҙыл ҡалпаҡ башын эшкә егергә ҡурҡманы, хәүефле хәлдә белемен ҡулланып, үҙен һәм өләсәһен бәләнән ҡотҡарҙы.

Аҙаҡ өләсәй һауыҡҡан, Ҡыҙыл ҡалпаҡ йылына ике тапҡыр һанлы гигиена буйынса курс үткән, ә Бүре өсөн был ваҡиға киберхәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен боҙоуҙың нисек язаға тарттырылыуын аңлатҡан. Ул ҡулға алынған. Бына шулай әлеге көндә лә «Ҡыҙыл ҡалпаҡ» әкиәте һаҡ булырға өйрәтә, тик хәҙер урманда түгел, ә интернет селтәрендә.

Яһалма зиһенде ҡулланып Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА әҙерләне.