Йәш уҫаҡ

Уралтау итәгендә яңы ғына шытып сыҡҡан йәш үҫенте донъяны күреп хайран ҡалды.

– Э-эй, ниндәй матурлыҡ! Йәшел буяулы төҫтәре лә әллә нисә төрлө икән. Эх, яңы ғына тыуғас, бәләкәймен шу-у-ул. Тиҙерәк үҫәһе ине, ағастарҙың барыһын да күрергә. Ней бынауы аҡ олонло ағас ҡап­лап ултырған, – тип көйһөҙләнде. Ҡапыл ҡайҙандыр көслө ел сығып, уны нескә биленән тотоп, уңлы-һуллы сайҡарға тотондо.
– Ай-а-ай, билкәйемде, билкәйемде-е-е ауырттыраһың би-и-ит! – тип илай башланы йәш үҫенте.
Шул саҡ янында ғына ултырған әлеге аҡ олонло ағас, йәм-йәшел биҙәкле итәктәрен йәйеп, елдең юлын ҡаманы.
– Һаумыһығыҙ, рәхмәт! Ни эшләр инем һеҙ булмаһағыҙ...
– Беҙҙең урман халҡы татыу йәшәй. Бер-беребеҙҙе ҡурсалап, Уралтауҙы байытабыҙ ҙа.
Йәш үҫенте был хәбәрҙе ишетеп: «Тимәк, минең яҡлаусым бар», – тип иркен тын алып, буйға үрелеп киткәндәй булды.
– Кем булаһығыҙ, йәм-йәшел генәһегеҙ? – тине уға тура ҡарарға баҙнат итмәй. Сөнки әле генә үҙенең зифа буйлы ағас тураһында насар уйҙа булыуынан уңайһыҙлана ине.
– Ҡайын апайың буламын. Йәм-йәшелдән кейенәбеҙ шул, – тине ул йылмайып, күлдәгенең йәшел тәңкәләрен сылтыратып. Ул үҙе тураһында ла һөйләне. Ҡайын һуты фай­ҙалы, бөрөһөн медицинала киң ҡулланалар икәнен белдерҙе.
Йәш үҫенте арыраҡ ултырған һомғол кәүҙәле ағас­ҡа күҙ һалды. Ҡуйы йәшел төҫтәге ылыҫлы япраҡтарын ҡупшылап ҡабартҡан. Ҡайһылай бейек, башы күктәргә олғашҡан, тип хайран ҡалып, үрелеп-үрелеп ҡараны.
– Көнгә күренеүең менән ҡотлайым! – тине көр тауышлы мөһабәт ағас кескәй үҫентегә.
– Рәхмәт! Һеҙҙе кем тип атарға?
– Мине урманда ололап, Ҡарағай, тиҙәр.
– Ә-ә... Нисек шундай бейе-е-ек булып үҫтегеҙ?
– Минең затым бер нисә йөҙ йыл йәшәй. Шуға ла 30 – 40 метрға тиклем бейеклеккә етәбеҙ. Ана-а-а, тауҙың үрендә, сатырҙарын йәйгән ағасты күрә­һеңме?
– Һеҙгә лә оҡшаған. Тик ылыҫы асыҡ йәшел төҫтә булыуы менән айырыла.
– Ул – минең яҡын туғаным, Ҡарағас тип йөрөтә­ләр үҙен. Йәшәмешле ныҡ ағас. Хатта ҡайһылары 800 йылға тиклем тора. Һыуҙа оҙаҡ серемәгән ағас­ты кешеләр төҙөлөштә киң ҡуллана. Ҡарағас сайырының дарыу икәнлеген борон-борондан белгәндәр.
– Мин Йүкә апайың булам, – тине уң яҡта ултыр­ған аҡһыл һары сәскәле ағас. Бәләкәй генә үҫентенең тәбиғәт менән ҡы­ҙыҡһыныуы уға оҡшап ҡал­ғайны.
– Сәскәләрегеҙ хуш еҫле генә, Йүкә апай.
– Бал ҡорттары минең сәскәләремдән татлы һут йыя. Кешеләр белә лә ин­де йүкә балының ифрат шифалы икәнен.
– Мине лә белеп ҡуй, Имән ағайың буламын. Ҡояш яҡтыһын бик яратамын, – тине ҡауырһынлы айырсалы йәшел япраҡлы ағас. Имәндең ваҡ ҡына сәскәле алҡалары урманға йәм өҫтәй. – Көҙ етеүгә сәтләүегем дә өлгөрә. Тейен, терпе, төлкө яратып ашай. Оҫта ҡуллылар минән төрлө сувенирҙар яһай.
– Ғәжәп ағастар үҫә икән был Уралтауҙа, – тине йәш үҫенте, башын сайҡап.
– Ә һин үҙеңдең ниндәй үҫемлек икәнлегеңде беләһеңме? – тип һораны Ҡарағай ағай.
– Юҡсы...
– Кемлегеңде белер өсөн туғандарыңды таныу кәрәк. Тирәктәр төркөмөнөң талдар ғаиләһенә ҡарайһың. Уралтауҙы төйәк иткән Уҫаҡ ағасы тип аталаһың. Уның ҡайырыһы – көслө антисептик. Япраҡтары сәс үҫтереү өсөн килешә. Ишетәһеңме ҡоштар һайрауын?
– Э-эй, ниндәй илаһи моңда-ар! Мин дә бар ботаҡтарымды йәйеп үҫеп кит­һәм, ҡоштар ҡунып һайраясаҡтар, эйеме-е-е?
– Эйе. Беҙ, ағастар, бергәләп урман барлыҡҡа килтерәбеҙ, уйҙарыбыҙ ҙа бер.
– Улайһа миңә ниндәй уйҙа йәшәргә кәрәк, Ҡарағай аға-ай?
– Берҙәм булырға, тереклеккә изгелек эшләргә. Тамырыбыҙ менән тыуып үҫкән тупрағыбыҙға ерегергә. Шуға һәр яҙ һайын тәбиғәткә ҡот ҡойор өсөн йәшәрәбеҙ.
– Рәхмәт! Бына ниндәй ҙур файҙа килтерә икән ағастар!
– Ағастарҙы ерҙең үпкәһе тип әйтәләр. Сөнки йәшел япраҡтарыбыҙ менән һауаны ла таҙартабыҙ.
– Мин орлоҡтарымды түгеп, үҙемдең тирәктәр төркөмө талдар ғаиләһен ишәйтәсәкмен, – тип бөгөн көслө елдән ҡурсалаған Ҡайынға һыйынды йәшел үҫенте. Урман уның хәбәрен хуплап, шаулап ҡуйҙы. Йәм-йәшел тәңкәле зифа буйлы аҡ Ҡайын эйелеп башынан һөйөп тә алғас, Уҫаҡтың ҡыуанысының си­ге булманы. Аҡһыл йәшел япраҡтарын елгә елберләтеп, өйрөлөп бейеп тә ал­ды. Йылы ел иҫеп үтте. Һәм Урал тауы буйлап йәш кенә ағастың ыуыҙ япраҡтарының тәмле еҫе таралды.

Нәсимә ҒАЙСИНА.
Әбйәлил районы.