Күпте күргән, күпте кисергән / Ты будешь жить в нашем сердце вечно

Өләсәйем Фатима Мөхәмәтлатиф ҡыҙының да бала сағы аслыҡ, яланғаслыҡ осорона тура килә. Баймаҡ районы Юкә (хәҙер Ишмырҙа) ауылында йәшәгән атаһы менән әсәһе тиф ауырыуынан гүр эйәһе булғас, Зөлхизә апаһы һәм өс ағаһы менән ҡала. Ул  Юлыҡ ауылындағы өйләнгән ағаһы Ғөбәйҙулла  Игишев менән еңгәһендә йәшәй башлай. Уны яҡшы ҡарайҙар. Эшкә уңған, шул уҡ ваҡытта уҫал да еңгәһе бикәсен төрлө ҡыҙҙар эшенә өйрәтә.
Бер көн уны ла йәрминкәгә алып баралар. Шунда Хәкимйән олатайым менән танышалар. Ҡартатайымдың ҡулы ағас эшенә бик оҫта була. Ул бер байға ялланып, йорт һалыуҙа ҡатнашып йөрөгән. Өләсәйем менән өйләнешкәс, үҙ аллы донъя көтә башлайҙар. Татыу, уңған, егәрле, йүнсел булалар. Ҡартатайым ҡай­ҙа эшкә барһа ла, өләсәйемде үҙе менән бергә алып йөрөй. Улар шулай бергәләшеп татар, урыҫ, сыуаш ғаиләләренә ярҙамлаша. Шул мәлдә өләсәйем кешеләр менән аралашып, урыҫ телендә һөйләшергә өйрәнә. Уларҙың милли ризыҡтарын бешерергә, баҡса үҫтереү серенә лә төшөнөп ала. Ауылдарында колхоз барлыҡҡа килгәс, ҡартатайым үҙҙәренә ҙур итеп өй һала, өләсәйем мул итеп баҡсала төрлө йәшелсәләр үҫтерә башлай. Шулай үҙҙәренсә матур ғына донъя көтөп ятҡанда фашистик Германия беҙҙең илгә баҫып инә...
Һуғыш башланғас, ҡартатайым Чкалов исемендәге хәрби заводта эшләгән. Тик һуңынан, 1941 йылдың декабрь айында, уны ла хәрби комиссариатҡа саҡыралар. Бәхетенә күрә, яуға ебәрер алдынан ҡартатайыма ғаиләһе менән хушлашырға 10 көн биргәндәр. Был хаҡта мәрхүмә әсәйем Фәүзиә Хәкимйән ҡыҙы: «Әсәй тирмән тартып ултыра, атайым Насыр­йән ағайымды – бер тубығына, икенсеһенә мине алып, мейес алдында һикертеп-һикертеп уйнатты, арҡабыҙҙан һөйҙө, башыбыҙҙан һыйпаны. Уны һуңғы күреүебеҙ булды был. Шул китеүҙән ҡайтманы. «Хәбәрһеҙ юғалды» тигән ҡағыҙ килде», – тип һөйләй торғайны. Ошо мәлдәрҙе генә иҫләгән әсәйемә ул саҡта ни бары 3 кенә йәш булған...
Хәстәрлекле ҡартатайым һуғыш алдынан ғаиләһе өсөн өйҙәге урындыҡ аҫтына бура һалып, бойҙай йыйып ҡалдыра. Ул өләсәйемә: «Һеҙгә һуғыш бөткәнсе етерлек иген тултырҙым, мин имен-һау ҡайтҡансы етер, балаларҙы матур итеп ҡара, ас ултырмағыҙ», – тип һуғыш­ҡа юллана. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ошо бойҙайҙы бер төрмәнән ҡайтҡан ир ҡай­ҙан белгәндер, тышҡы яҡтан өйҙөң бер бураһын алып, төндә урлап йөрөгән. Ул мәлдә өләсәйем төнгөлөккә ферма ҡарауылларға йөрөй. Бер ваҡыт эштән ҡайтып инһә, урам эсендә ҡойолоп ҡал­ған бойҙай бөртөктәрен күреп ҡала. Эҙ буйлап барып ҡараһа, тышҡы яҡтан бура алынып, арыуыҡ бойҙай юҡлығын белә. Шунан өләсәйем ҡалғанын тиҙ генә икенсе урынға шылдырып һала.
Ауылда аслыҡ хөкөм һөрә. Кемдең һыйыры бар, өҫтәлендә аҡтан айырылмай, был ғаилә бирешмәй. Бәғзе берәүҙәр булған һыйырын да һуйып ашап ҡуя. Янғыҙ ғына йәшәгән Мәғмүзә инәйемдең бер бөртөк һыйырын, уның дүрт тояғына йөн бейәләй кейҙереп, Смаҡай яғынан бер Мырҙағариф исемле ир ҡыш көнө урлап алып ҡаса ла һуйып ашайҙар. Бурҙы шунда уҡ милиция барып тота.
Ул мәлдә сибек кенә өләсәйемә 36 йәш була. Күпте күрә, күпте кисерә, әммә тормош һынауҙарына бирешеп ҡалмай. Өләсәйем уңған, тырыш булыуы, ҡыйыулығы менән сая, ҡурҡыу белмәҫ ҡатынға әйләнә. Телгә лә оҫта, ҡулынан да килә, һүҙе лә үтә, урыҫ телен дә белә. Шуға ла үҙен төнгө ҡарауылға эшкә ҡуялар. Бригадир булып йөрөгән Мөхәммәт олатай гел унан кәңәш һорар булған: «Фатима еңгә, һинән башҡа грамотный кеше юҡ ауылда, һин нимә тип әйтер­һең?». Өләсәйем төрлө йыйылыштарҙа сығыш яһап, башҡаларҙы ла үҙе артынан эйәрткән. Кистәрен үҙ йортона ҡатын-ҡыҙҙарҙы йыйып, яуҙағы һалдаттарға ойоҡбаштар, бирсәткә, шарф бәйләгәндәр.
Ул төнгө ҡарауылдан ҡайтҡас, көн һайын балалар йортондағы етемдәргә үгеҙ егеп, Һаҡмар йылғаһынан мискә менән һыу ташып мунса яҡҡан. Йылайыр районындағы Һабырҙа, Матрай районындағы балалар йорттары ябылғас, Әбделкәрим ауылына  (Баймаҡ районы) ылау-ылау балаларҙы алып килгәндәр. Юлда үлеп ҡалғандары ла була. Ныҡ йонсоу, йәндәре генә сыҡмаған бахырҡайҙарҙың. Уларҙы өләсәйем үҙе йыуындыра, сәс-тырнаҡтарын ҡырҡа, баштарын, кейемдәрен таҙарта. Һәр береһен үҙ балалары кеүек тәрбиәләгән. Кейемдәрен ямаштырып, төймә ҡаҙап, хәленән килгәнсе ярҙам иткән. Әлеге балалар араһында йырсы Фәрит Бикбулатов та була.
Өләсәйемдең ошо етемдәрҙе генә түгел, туғандарының ата-әсәһеҙ ҡалған улдарын, ҡыҙҙарын да үҙ балаһындай итеп ҡарауы уның оло йөрәкле, бала күңелле кеше икәнен иҫбатлай ҙа инде.
Ауылдағы ир-аттарҙың барыһы ла һуғышта булғас, бар эш йөгө ҡатын-ҡыҙҙар иңенә төшә. Кәрәк ерҙә уҫал да, ғәҙел дә өләсәйем бер ҙә юғалып ҡалмаған. Үҙе менән ҡарауылға иптәш итеп 6 йәшлек Насырйән улын алып йөрөй. Улы ла мал йәнле булғас, ауылдағы ат һарайына йөрөп ярҙамлаша: йылҡыларға бесән һала, аҫтарын таҙарта. Ошо ауыр йылдарын хәтерләп:
– Ҡыш көндәре ас бүреләр ныҡ ҡотора торғайны. Көндөҙ ауылдағы булған ғына эттәрҙе тамаҡлап китәләр ҙә төн етһә, фермалағы һыйырҙарға һөжүм итә инеләр. Ҡулдарыбыҙҙа – биҙрә, тас һәм тәртешкә. Уларға һуға-һуға ҡысҡырған булабыҙ, бүре ҡурҡамы инде. Тештәрен «шаҡ-шоҡ» итеп, яҡын ғына килеп етәләр ине. Улым бәләкәй булһа ла, үҙенсә сыбыртҡы эшләп, шуның менән тегеләрҙе өркөтә… Шул тиклем ҡурҡыныс була торғайны, – тип һөйләгәйне ул.
Насырйән олатайым III синыфты тамамлай ҙа ат ҡараусы булып эшләй башлай. Ул шул тиклем йылҡы малын ярат­ҡас, бала ғына булһа ла, йәш тайҙарҙы менергә, егергә өйрәткән. Бер көн өйрәтелгән өс тайын килеп ҡарап, кәүҙәһен арҡыры-буйлы үлсәп, уларҙы һуғышҡа алып китәләр. Олатайым малҡайҙарҙы йәлләп, илап тороп ҡалған...
Яҙғы иген сәсеү һәм көҙгө урыу мәлендә өләсәйем аш бешереүсе була. Шулай уҡ ул эш араһында йәш таналарҙы һауырға ла өйрәтә. Бер мәл тоҡом үгеҙе уны мөгөҙөнә эләктереп, ҡойма аша ырғытҡан. Ныҡ имгәнә, яралана. Нисек үлмәй ҡал­ғандыр, Хоҙай аралағандыр. Тәнендә шул яраның ҙур эҙҙәре ҡалған ине...
Ә йәй мәлдәрендә 6 йәшлек минең әсәйем Фәүзиәгә лә өйҙә донъя көтөргә тура килгән. Сөнки өләсәйем улы менән иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем ҡырҙан ҡайтып инмәгән. Әсәйем ҡартатайым яуға киткәс тыуған Сәрүәр һеңлеһен ҡараған. Уны ашата. Ҡушылған бар эше бөткәс, оло апайҙар менән ялан аяҡ көнө буйы билсән утарға баҫыуға ла йөрөгән. Ҡулдарының йәне лә ҡалмаған әсәкәйемдең. Был хаҡта һөйләһә, гел күҙҙәренән йәштәр тама ине.
Һуғыш бөткәс тә ауылда ауыр булған йәшәүе. Шул саҡтарҙа өләсәйемдең уңғанлығы һәм һыйырын бүренән һаҡлап алып ҡалыуы ҡотҡара. Бер ҙә ас ултырмайҙар. Уларҙың 1 һыйыры, 3 һарығы була. Шуға ла өҫтәлендә күк һөт – сепараттан айыртылғаны булған. Һыйыр быҙаулаһа – хөкүмәткә, йәше тулһа, ит планын үтәргә китә. Майҙы ла тапшыр­ғандар. Сепаратор тигәндән, уныһы ла ауылда бер генә кешелә булған. 10-15 кеше сират көткән. Күрше инәй һыйыр һауып биргәс, әсәйем китә һөт айыртырға. Сиратта көтә-көтә арып, йоҡлап киткән саҡтары ла булғылаған...
Егәрленең ҡулы етәү, тигәндәй, өләсәйем емеш-еләк йыйыуға ла әрһеҙ бул­ған. Эштең төш мәлендә тиҙ генә биҙрә-биҙрә еләк, сейә тиреп килгән. Шуларҙы ҡышҡылыҡҡа майлап, киптереп ҡуйған.
Өләсәйем Фатима Мөхәмәтлатиф ҡыҙын Бөйөк Ватан һуғышы осоронда тылдағы тырышлығы, Еңеүҙе яҡынайтыуға тос өлөш индергәне өсөн «1941 – 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләгәндәр.
Ул был фани донъянан 73 йәшендә китеп барҙы.
Өләсәй, һинең тылда Еңеүҙе яҡынайтыуға индергән фиҙаҡәр хеҙмәтеңде, батырлығыңды онотмайбыҙ, һин беҙҙең йөрәктә мәңге йәшәрһең!

 Детство моей бабушки было тяжелым, голод и нищета угнетали народ. Когда родители умерли, она осталась с тремя братьями и с сестрой Зульхизой Игишевой. Ее взяли под свою опеку старший брат Губайдулла Игишев (д. Юлук, Баймакского района) с молодой женой. Невестка была трудолюбивой и многому научила бабушку Фатиму, которая рано осталась без матери. Большим событием стало в жизни бабушки Фатимы посещение ярмарки. Там она и познакомилась с дедом Хакимьяном. Он был отличным столяром. Молодые поженились. Оба были работящими, рукастыми. Куда бы на работу ни позвали деда, он брал с собой молодую жену. Строил дома, косил сено в русских, татарских, чувашских деревнях. В это время бабушка научилась хорошо разговаривать на русском. Узнала, как варить национальные блюда, научилась вести огород.

Когда началась коллективизация и в их родной деревне образовался колхоз, дед построил большой дом, а бабушка засадила огород и сад. Но их счастье было недолгим. Началась война. Деда призвали на военную службу. Он работал на военном заводе имени Валерия Чкалова. По рассказам бабушки, рабочие за один день собирали один самолёт. В самую горячую пору войны, в декабре 1941 года, деда призвали в военкомат. Перед отправкой на фронт дали 10 дней, чтобы попрощаться с семьей. По воспоминаниям моей трехлетней мамы Фаузии Хакимьяновны, в это время отец не спускал с рук детей: «Папа на одно колено сажал брата Насырьяна, на другое меня и играл с нами. Постоянно гладил по голове и похлопывал по плечу. Это было в последний раз, когда мы его видели. Пришло извещение, что он пропал без вести»…

Перед войной, видимо чувствуя, что будет тяжело, он спрятал под нарами дома зерно. Перед уходом на фронт сказал жене: «Я приготовил столько зерна, что вам хватит до конца войны. Детей хорошо смотри, пусть они не голодают». К сожалению, про клад узнал бывший тюремщик. Он выкопал ход под домом и потихоньку таскал запасы бабушки. Она об этом узнала случайно. Бабушка караулила ферму, так как в этот год было очень много волков и они нападали на скот. Один раз, возвращаясь с ночного караула, она увидела зернышки на снегу, след вел под ее дом. После этого остаток своих запасов она перепрятала.

В деревне голодали. Те, у кого была корова, еще жили нормально. Некоторые от голода были вынуждены резать кормилицу. У нашей родственницы Махмузы, которая жила одна, увели корову. Мужчина по имени Мурзагариф надел варежки на копыта, чтобы они не стучали, и увел. Они сразу же зарезали ее. Полиция поймала вора…

В это время бабушке было 36 лет. Она превратилась в боевую, бесстрашную женщину. В деревне ее ценили за честность и храбрость, так как не боясь могла сказать правду. Бригадир Мухаммет всегда советовался с ней: «Что скажете, Фатима енгэ? Грамотнее Вас никого нет!» Моя бабушка  всегда выступала на собраниях, ведет за собой других…

Бабушка после ночной смены каждый день таскала воду для детского дома, топила баню для обездоленных детей. Когда закрыли детский дом в Зилаирском районе, детей перевезли в  деревню Абдулкаримово Баймакского района. Они были худыми, голодными и больными. В дороге многие погибли. Бабушка жалела их и старалась помогать, как могла. Ухаживала за ними, стирала, купала. Среди этих детей был и знаменитый певец Фарит Бикбулатов…

Также она не бросала детей своих родственников, которые остались без родителей. Это говорит о ее большом сердце.

Мужчины были на войне, вся тяжелая работа приходилась на женскую долю. Иногда она брала шестилетнего сына Насырьяна собой на караул.  Он любил животных, особенно лошадей, и всегда помогал матери за ними приглядывать. Бабушка, вспоминая те тяжелые годы, рассказывала:

 – Зимой волки особенно зверствовали. Днем съедали собак, а ночью нападали на скотину на ферме. У нас в руках ведра да палки. Стучим в них и кричим. А они разве испугаются, скалятся да приближаются еще ближе. Сын соорудил кнут и пугал им. Было очень страшно...

Дедушка Насырьян после окончания III класса больше не стал учиться. Начал работать конюхом. Несмотря на возраст, обучал молодых лошадей. Они его слушались. Трех обученных им лошадей забрали на фронт. Мальчик очень переживал за них.

Во время весеннего сева бабушка работала поваром, кашеваром, как тогда говорили.

В ферме молодых телок обучала доить. Однажды на нее напал племенной бык. Проткнув бабушку рогом, выкинул через забор. До сих пор удивляемся, как она не умерла тогда? Большая страшная рана осталась навсегда…

Зимними вечерами женщины собирались  у бабушки и вместе и вязали варежки, перчатки, носки, свитера на фронт. Бабушка всегда была активной участницей таких мероприятий.

Моей маме тогда было шесть лет. Она с утра провожала маму и брата на работу, а потом смотрела за сестренкой Сарвар, которая родилась после ухода отца на фронт. Делала домашние дела, потом шла на поле с другими девочками полоть урожай.

Даже после окончания войны женщинам на селе было тяжело. Бабушка сумела сберечь корову, тем спасла детей от голода. У них была одна корова и три барашка. Поэтому на столе всегда были и катык и обрат. Сепаратор в деревне был только у одной семьи. Женщины по утрам собирались по 10 – 15 человек и ждали свою очередь.

Бабушка любила собирать ягоды и очень это быстро делала. Во время обеда могла набрать ведро лесной ягоды, черемухи, вишни. Это все засушивалось или делалось масло — национальное блюдо наших краев.

Мою бабушку наградили медалью «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.» за её самоотверженный труд и усердную работу в тылу во время Великой Отечественной войны.

Дорогая наша бабушка умерла, когда ей было 73 года.

Мы ее до сих пор вспоминаем теплым словом, поклоняемся ее труду и гордимся ей.

Зөһрә ХӘКИМОВА / Зухра ХАКИМОВА.

 Перевод с башкирского Лилии НУРЕТДИНОВОЙ.