Был һүҙҙәр ҡайҙан килгән?

Әлбиттә, күп ке­нә һүҙҙәрҙе үҙебеҙ ҙә үҙләштергәнбеҙ. Бынан биш быуат самаһы элек урыҫтар менән аралашып йәшәй башлағас, халҡыбыҙ лөғәтенә өҫтәл, самауыр, тәрилкә, кәстрүл, картуф, помидор, груша, һалдат, гармун һәм башҡа байтаҡ һүҙҙәр күскән. Уҙған быуат баштарынан хәҙергәсә телебеҙгә инеп өҫтәлә килгән машина, автомобиль, велосипед, самолёт, вертолёт, ракета, поезд, ручка, пенал, портфель, радио, телевизор, телефон, компьютер һымаҡ һүҙҙәр ҙә күп кенә. Улар сы­ғанағы ха­ҡында бөгөн бер аҙ һөйләмәксемен.
Беренсе сентябрҙе «Белем көнө» тип билдәләйбеҙ. Бик күптәр балалар баҡсаһынан бушанып, тәүге мәртәбә мәктәп тупһа­һына баҫа. Кескәйҙәр «Әлифба» менән таныша. Бына шул китаптың атамаһы ҡайҙан килеп сыҡ­ҡанлығын беләбеҙме? Аңлатам. Беҙҙең ҡартатайҙарыбыҙҙың ҡартатайҙары ғәрәп хәрефтәре ярҙамында уҡый-яҙғандар. Ана шул ғәрәби алфавиттың иң тәүге «әлиф» (а, ә) һәм «бә» (б) хәрефтәренән тора ла ин­де был китап исеме.
Ата-бабаларыбыҙ бынан мең йыл самаһы элек ислам динен ҡабул итеп алған. Шул хаҡ дин менән бергә бик күп һүҙҙәр ҙә телебеҙгә инеп, үҙебеҙҙеке булып киткән. Әлеге көндә барыбыҙ ҙа ҡулланып һөйләшеп йөрөгән бихисап һүҙҙәребеҙ ғәрәп теленән икәнлеген күптәр белмәйҙер ҙә. Әйткәндәй, «бихисап» та, «хәреф» тә – ғәрәп һүҙе. Улар­ҙың күптәре төрки тел аша, ә бәлки, туранан-тура ла күскәндер, был хаҡта тел белгестәренең фекерен дә ишеткәндә яҡшы бу­лыр ине. Ундай һүҙҙәрҙе эҙләп әллә ҡайҙа бараһы юҡ, һәр кемебеҙгә аҙым һайын осрай улар. Ғилем, әҙәп, тәртип, хаҡ, хата, китап, дәфтәр, ҡәләм, мәктәп, миҫал, мәсьәлә, хәтер, хәтәр, хикәйә, шиғыр, саф, һауа, мөхәббәт, хөрмәт, рәхмәт, рәхәт, аҡыл, зиһен, ихтирам, иғтибар, ихтыяр, фекер, заң, хатта, ләкин, фәҡәт, донъя, йәмле, әмәл, ғәмәл, ғөрөф, ғәҙәт, ҡиммәт, мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәйәсәт, иҡтисад һәм башҡа бик күп ғәрәп һүҙҙәрен заманында ныҡ уҡымышлы бул­ған беҙ­ҙең ата-олаталарыбыҙ ҡуллана барып, бөгөнгәсә телебеҙҙә һаҡланып килә. Халыҡ, холоҡ, фиғел, сәбәп, шарт, ҡағиҙә, мөһим, мөмкин, мотлаҡ, ҡәтғи, хәрәкәт, бәрәкәт, бәхет, кәсеп, сәғәт, ваҡыт, дә­үер, ен, шайтан, сауап, гонаһ, фәҡир, меҫкен, етем, хәйер, саҙаҡа һымаҡ шул ғәрәби һүҙҙәрҙең барыһын да һанап китә башлаһаҡ, гәзитебеҙ битенә лә һыймаҫ ине, моғайын. Хатта «сүкеш» һүҙе лә ғәрәпсә «шүкеш», сәй – «шәй», аш – «шурпа», татлы «хәлүә» була икән. Һуғыш – «хәрб», ә һу­ғышсы «хәрби» икәнлеген дә белмәүселәр барҙыр. Бәлә-ҡаза, яза, хәүеф, һәләкәт, ғәйбәт, ғазап, ахмаҡ, хыянат, вафат, ҡәбер, зыярат, йән­нәт, йәһәннәм һүҙҙәрен дә хал­ҡыбыҙ һуңғы ун быуат сама­һы элек ғәрәптән үҙләштергән. Октябрь революцияһынан һуң да олатайҙарыбыҙ ҡулланған ихтилал (восстание), хөрриәт (азатлыҡ), шура (союз), рә­ис (председатель), байраҡ һы­маҡ һүҙ­ҙәрҙе Зәйнәб Биишева, Һәҙиә Дәүләтшина, Мәжит Ғафури кеүек элекке мәшһүр яҙыусыла­рыбыҙҙың әҫәрҙәрендә йыш ҡына осратырға мөмкин.
Әле һанап кителгән һәм башҡа һүҙҙәрҙе «Ғәрәпсә-урыҫса һүҙлек»тән ҡарап ултыраһың да шаҡ ҡатаһың. Барыбыҙ ҙа белеүебеҙсә, Изге Ҡөрьәнде Аллаһ Тәғәлә пәй­ғәмбәребеҙ Мөхәммәт һөйләшкән ғәрәп телендә төшөр­гән дә инде. Шуның өсөн дә диндар булған беҙҙең ата-бабаларыбыҙ был телгә ныҡ әһәмиәт биргән, мөғәллимдәребеҙ уны яҡшы белгән. Таңһылыу Күсимованың «Исемдәр донъяһында» тигән китабында һәр исемдең артына ғәр. (ғәрәпсә) йә фарс. (фарсы) тигән һымаҡ аңлатмалар ҡуйылған булһа, «Башҡортса-урыҫса һүҙлек»тә бындай һүҙҙәрҙең йәнәшә­һендә башлыса уст. тигән билдә ҡуйылған (устаревшее слово), ә бик күптәре шул көйө генә тәржемәләнеп яҙылған.
Урыҫ, ғәрәп һүҙҙәренән тыш, әлбиттә, беҙгә башҡа яҡ­тан килеп ингәндәре лә бар. Мәҫәлән, «балта» һүҙенең бо­ронғо булғарҙарҙан ҡалғанлығы, «күркә» тигән һүҙ Иран яғынан килеүе хаҡында ҡасандыр ҙур ғына бер мәҡәлә уҡыған инем. Һуңғы йылдарҙа телебеҙгә күпләп инә барған «евро» һүҙҙәр хаҡында әйтеп тораһы ла юҡ. Ошо ысынбар­лыҡтан бер ҡайҙа ла ҡасып китә алмайбыҙ инде беҙ. Ту­ған телебеҙҙе яҡшы беләйек, ентекләп өйрәнәйек, шул уҡ ваҡытта һүҙҙәребеҙҙең сығанағын да белеү беребеҙгә лә ҡамасауламаҫ, моғайын.

Хәлил ҺӨЙӨНДӨКОВ.
Сибай ҡалаһы.

Фото: yandex.