Бөтә яңылыҡтар
Тәбиғәт мөйөшө
20 Март 2020, 13:53

Әтлек аслыҡтан ҡотҡарҙы

Бөтә ил өсөн бик ауыр була һуғыш йылдары. Аслы-туҡлы осорҙа тәбиғәт байлыҡтары – ҡырҙа үҫкән үҫемлектәр, үлән тамырҙары, орлоҡтар, еләк-емеш ярҙамға килә. Мәҫәлән, икмәкте алабута үләненең киптерелгән һәм онталған орлоҡтары менән ҡушып бешергәндәр. Шулай уҡ екәнле ҡамыш, уҡ япрағы, атҡолаҡ, майсыбыҡ, һарына, әтлек һәм башҡа үләндәрҙе лә ҡулланғандар. Бик ауыр саҡтарҙа ҡайһы бер ағастарҙың ҡабығы аҫтындағы йәш ҡатламдан – сөсөктән, ҡайын итенән (камбий), сәтләүектәрҙән дә аҙыҡ етештергәндәр. Өләсәйемдең: «Әтлек ашап, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы аслыҡтан тере ҡалдыҡ», – тип әйткәне әле лә хәтеремдә.

Әтлек – ул күк ҡыңғырау сәскәле үлән. Ҡыңғырау сәскә тип тә йөрөтәләр. Урыҫ­са «бубенчик лилиелистный» була инде. Оҙонлоғо – 1 – 1,5 метр самаһында. Июль-август айҙарында сәскә ата. Был үҫемлек яҡшы бал биреүе менән билдәле. Орлоғо ҡумта эсендә ҡа­райғансы бешкәс, ергә ҡойола. Башлыса яҡты урмандарҙы, урман ситтәрен, ҡыуаҡ эргәләрен үҙ итә. Сәскәһе асыҡ зәңгәр төҫтә, ваҡ ҡына ҡыңғырауҙар эленеп тора, тип әйтерһең. Япраҡтары бер-бер артлы теҙелә, һабаҡтың аҫтында эрерәк, үргә күтәрелгән һайын бәләкәсәйә, шул уҡ ваҡытта оҙоная бара. Тамыры оҙон булып, тәрәнгә тиклем төшөп үҫә.

Әтлектең һары төҫтәге йыуан тамыры ла ашарға яраҡлы. Уны йыйып, киптереп, ҡул тирмәнендә тартып, он яһап, күмәс итеп бешерер булғандар. Яҙ көнө иһә йәш һабаҡтарын ҡулланғандар. Тамыры сей килеш шәкәр тәме бирә. Ашҡа һалып бешерһәң, тауыҡ һурпаһын хәтерләтә. Урыҫ халҡы уны юҡҡа ғына «курочки» тип йөрөтмәйҙер инде.

Ысынлап та, бик файҙалы үҫемлек, уның тамырҙа­рын дауаланыу өсөн ҡуллана­лар. Электән шәреҡ меди­цина­һында – үпкә ауырыу­ҙарын, ҡытай медицинаһында аш­ҡаҙан ауырыуҙарын дауа­лау өсөн ҡулланылыуы билдә­ле. Уның тамырҙарында ал­калоидтар, иминошәкәрҙәр, С, Р витаминдары һәм тағы ла әллә күпме файҙалы матдәләр бар. Әлеге көндә төрлө үпкә, ашҡаҙан, нервы ауырыуҙарынан дауаланғанда файҙаланыла. Иммунитетты нығыта, йәрәхәттәрҙе йүнәлтә, бактерия­ларға ҡаршы тора. Шулай уҡ тимер, фосфор, кальций кеүек матдәләрҙе үҙләштерергә лә ярҙам итә икән. Яман шеш күҙәнәктәренең үҫешен дә тотҡарлай, тип билдәләй ҡай­һы бер ғалимдар.

Хәҙерге заманда бер ниндәй ҙә ыҙалыҡ күрмәй йәшәйбеҙ. Күк йөҙө тыныс, аҙыҡ-түлек етерлек. Бөйөк Еңеүҙе ҡаршыларға ярҙам иткән тәбиғәтебеҙгә лә рәхмәтле булып, уның ҡәҙерен белеп йәшәйек, дуҫтар!

Фәғимә ӘХМӘТОВА, Көньяҡ Урал ҡурсаулығының ғилми хеҙмәткәре.

Читайте нас в